Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 – 2026) là dịp để tôn vinh và tri ân một trong những nhà bác học kiệt xuất, nhà tư tưởng lớn, nhà giáo dục tiêu biểu và danh nhân văn hóa của dân tộc Việt Nam. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là biểu tượng của trí tuệ, tinh thần hiếu học, ý chí tự học, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến vì sự phát triển của đất nước.
Lê Quý Đôn, tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, ông nổi tiếng thông minh từ nhỏ và được người đời ca ngợi là "thần đồng". Với tài năng xuất chúng và sự khổ luyện không ngừng, ông liên tiếp đỗ đầu các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình, trở thành Bảng nhãn khi mới 26 tuổi. Trong suốt quá trình làm quan dưới triều Lê – Trịnh, ông luôn giữ phẩm chất thanh liêm, chính trực, tận tâm vì nước, vì dân.
Không chỉ là một vị quan tài năng, Lê Quý Đôn còn để lại di sản học thuật đồ sộ trên nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, triết học, văn học, giáo dục, kinh tế, nông nghiệp, thiên văn và y học. Những tác phẩm nổi tiếng như Đại Việt thông sử, Vân đài loại ngữ, Kiến văn tiểu lục, Phủ biên tạp lục, Toàn Việt thi lục, Quần thư khảo biện, Quế Đường thi tập… đến nay vẫn là những công trình có giá trị to lớn, góp phần lưu giữ và phát huy nền văn hiến Việt Nam. Với vốn tri thức uyên bác và phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn, ông được hậu thế suy tôn là nhà bác học lớn của dân tộc.
Suốt cuộc đời, Lê Quý Đôn luôn trăn trở với vận mệnh đất nước và đời sống Nhân dân. Ông quan niệm học tập không phải để cầu danh lợi mà để phụng sự Tổ quốc, đem lại cuộc sống ấm no cho Nhân dân. Ông đề cao vai trò của Nhân dân, coi "dân là gốc của nước", đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của người làm quan phải thanh liêm, công minh, gần dân, trọng dân và hết lòng phục vụ Nhân dân. Những tư tưởng tiến bộ ấy vẫn còn nguyên giá trị trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và xây dựng đội ngũ cán bộ đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Trong lĩnh vực giáo dục, Lê Quý Đôn đặc biệt đề cao tinh thần thực học, học đi đôi với hành, phản đối lối học hình thức, giáo điều. Ông coi việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn là mục tiêu cao nhất của học tập, đồng thời khẳng định vai trò quyết định của hiền tài đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Những quan điểm đó tiếp tục là nền tảng quan trọng cho sự nghiệp đổi mới giáo dục, xây dựng xã hội học tập và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trong thời đại chuyển đổi số.
Bên cạnh đó, Lê Quý Đôn còn có nhiều đóng góp quan trọng trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc. Qua các công trình khảo cứu công phu, ông đã lưu giữ nhiều tư liệu quý về lịch sử, địa lý, phong tục, tập quán, văn học và đời sống xã hội Việt Nam. Với vai trò sứ thần Đại Việt, ông góp phần thúc đẩy giao lưu học thuật, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam. Ghi nhận những cống hiến to lớn ấy, năm 2025, Đại hội đồng UNESCO đã thông qua Nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, khẳng định tầm ảnh hưởng của ông đối với nền văn hóa và tri thức nhân loại.
Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, những giá trị tư tưởng của Lê Quý Đôn càng có ý nghĩa sâu sắc. Đó là tinh thần học tập suốt đời, tư duy đổi mới, nghiên cứu khoa học, trọng dụng nhân tài, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và chủ động hội nhập quốc tế.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn cũng là dịp để các địa phương, cơ quan, đơn vị tiếp tục lan tỏa truyền thống hiếu học, khuyến học, khuyến tài; xây dựng xã hội học tập; nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức; khuyến khích đoàn viên, thanh niên và học sinh không ngừng học tập, rèn luyện, làm chủ khoa học, công nghệ, tích cực tham gia chuyển đổi số, cải cách hành chính và xây dựng chính quyền số, công dân số.
Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn không chỉ là dịp tri ân một bậc đại trí thức của dân tộc mà còn là lời nhắc nhở mỗi người Việt Nam tiếp tục gìn giữ và phát huy truyền thống hiếu học, trọng tri thức, trọng nhân tài; khơi dậy khát vọng vươn lên, tinh thần tự học, ý chí đổi mới sáng tạo và trách nhiệm cống hiến vì mục tiêu xây dựng đất nước Việt Nam hòa bình, độc lập, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.
Học tập và phát huy những giá trị di sản mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại chính là góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.